Psikolojik esneklik nedir sorusu son dönemin en çok sorulan biri. Dünyaca ünlü klinik psikolog ve akademisyen Steven C. Hayes, psikolojik esnekliği bireyin zorlu düşünce, durum ve duygular deneyimlediği anlarda dahi ‘şu anda’ kalabilme ve yaşamına şu anın gereksinimleri doğrultusunda devam edebilme becerisi olarak tanımlar.
Günlük hayatta karşılaştığımız problemler, gelecek kaygısı, duygusal ve fiziksel etmenler bizi yaşamımızın akışından koparabilir ve sonsuz bir endişe ve kaygıya sürükleyebilir. Bu endişe ve kaygıdan kurtulmak yalnızca problemleri ortadan kaldırmakla alakalı değil, ayrıca bu problem ve stresle başa çıkabilme ve onlarla yaşayabilme becerisiyle ilişkilidir. Bu beceriler psikolojik esneklik örnekleri olarak verilebilir.
Psikolojik esneklik olarak adlandırılan bu beceri, zorluklara verdiğimiz tepkilerin niteliğini anlamamıza yardımcı olur ve ruhsal dayanıklılığın yapı taşlarından biridir.
Psikolojik Esneklik Nedir ve Neden Önemlidir?
‘Psikolojik Esneklik nedir?’ sorusu, psikoloji literatüründe sıkça ele alınan sorulardan biridir. En genel anlamıyla psikolojik esneklik, bireyin olumsuz düşünce, duygu ve yaşantılara rağmen değerleri doğrultusunda hareket edebilme kapasitesini ifade eder. Bu kapasite doğrultusunda birey, zor bir deneyim veya duygu yaşarken bundan kaçmak yerine onunla yaşamayı öğrenir.
Psikolojik esneklik kavramı sadece zor duygu ve anlardan ibaret değildir. Bireyin hayatındaki büyük yaşam krizlerinden küçük stresli anlara kadar kapsamlı bir alanı kapsar. Belirleyici nokta deneyimin ne derecede önemli, zor veya büyük olduğu değildir. Bireyin davranışlarını bu kriz anındaki his ve düşüncelerine göre değil, uzun vadedeki yaşam gayesine ve hedeflerine göre yönlendirebilmesi bu kavramın tanımını oluşturur.
Psikolojik esnekliğe sahip bireyler daha dayanıklı bir ruh sağlığına sahiptir ve kaygı, depresyon, anksiyete ve stresle daha iyi başa çıkmaya eğilimlidirler. Değişikliklerin ve konfor alanının dışına çıkmanın yarattığı endişelerle daha iyi yüzleşir ve bu değişimlere ayak uydururlar. Bu beceriler ruh sağlığını korumanın yanı sıra, bireylerin günlük, akademik, mesleki ve sosyal hayatını da iyileştirmede rol oynar.
Bu kavramın örnekleri arasında, sınavdan düşük not alan bir öğrencinin kendisini suçlamak ve motivasyonunu kaybetmek yerine hatalarını fark ederek bunların üzerine gidebilmesi, kişinin yoğun kaygı hissettiği iş görüşmesini iptal etmeyip, endişesini kontrol altına alarak görüşmeyi gerçekleştirmesi, yaptığı plan bozulunca öfkelenmek yerine bunun olası bir durum olduğunu kavrayıp alternatif arayışına girmesi, romantik ilişkisini bitiren bireyin duygusal acısını ve özlemini kabullenip bununla bir süre yaşamayı normalleştirmesi gibi durumlar bulunur.
Psikolojik Esneklik Nasıl Kazanılır?
Psikolojik esneklik doğuştan sabit bir özellik değil, zamanla geliştirilebilecek bir beceridir.
- Gerçek durumlar ve düşüncelerin ayrımını yapabilmek,
- Geçmiş ve gelecek arasında kaybolmak yerine kişinin içinde bulunduğu ana odaklanması,
- Kontrol edilemeyen durumların farkına varılıp, kontrol edilebilen durumlara müdahale edilmesi,
- Sert bir iç ses yerine, öz şefkat doğrultusunda daha destekleyici bir iç ses geliştirmek,
- Belirsizliği kabul edip, her şey tamamen net olmadan da hareket edebilmek,
- Duygu ve davranışların ayrımını yapabilmek; kişinin kötü hissetmesinin kötü davranmasına sebep olmayacağı bilincine erişmek,
- Durumlara farklı bakış açıları kazanmak,
kişilere esneklik kazanırken yardımcı olacak davranış ve bakış açılarıdır. Bu davranış ve bakış açılarının özü kişinin özünden uzaklaşmadan değişen koşullara uyum sağlamasından geçer.
Psikolojik Esneklik Ölçeği
Bireyin istenmeyen duygu, düşünce ve yaşam olayları sonucu kaçınma yerine kabul, uyum ve değerleri doğrultusunda davranabilme düzeyini ölçmek için geliştirilen psikometrik ölçme araçlarına ‘Psikolojik Esneklik Ölçeği’ denir. En yaygın ölçekler arasında ‘Kabul ve Eylem Ölçeği’, ‘Kapsamlı Psikolojik Esneklik Ölçeği’, ve ‘Çok Boyutlu Psikolojik Esneklik Envanteri’ vardır.
- Kabul ve Eylem Ölçeği: Steven C. Hayes ve arkadaşları tarafından geliştirilmiştir ve psikolojik esnekliği dolaylı olarak ölçer. Yüksek puan düşük esneklik anlamına gelir. Bu ölçek bireyin deneyimsel kaçınma, düşüncelerle aşırı özdeşleşme ve duygusal katılık düzeyini değerlendirir ve klinik ve akademik çalışmalarda en sık kullanılan ölçektir.
- Kapsamlı Psikolojik Esneklik Ölçeği: Psikolojik esnekliği çok boyutlu olarak ölçer ve üç temel boyutu kapsar; açıklık, farkındalık ve değerli eylem.
- Çok Boyutlu Psikolojik Esneklik Envanteri: Hem psikolojik esnekliği hem de psikolojik katılığı ayrı boyutlar hâlinde ölçer ve ACT’nin altı temel sürecine dayanır.
Terapide Psikolojik esneklik ve ACT Yaklaşımı
Terapide bu kavram özellikle ‘Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) ile öne çıkmıştır. Bu yaklaşım ilk kez 20. yüzyılın sonlarında psikolog Steven C. Hayes ve meslektaşları tarafından ‘Geleneksel Bilişsel Davranışçı Terapi’ türünün sınırlarını belirlemenin yanı sıra, psikolojik esnekliği ve iyiliği teşvik etmenin yollarını araştırmak amacıyla ortaya atılmıştır.
ACT psikolojik esneklik yaklaşımında ‘kabul’ ve ‘farkındalık’, esneklik ve anlamlı davranış değişikliği için esastır. Bu yaklaşımda acı, insan yaşamının doğal bir parçasıdır ve sağlıklı bir şekilde yaşanmalı ve tüketilmelidir. Amaç, kısa vadede rahatlatıcı görünebilen duyguları bastırma davranışının uzun vadede hissettirdiği üzüntü, kaygı ve duygu patlaması durumlarını engellemektir.
İlginizi Çekebilir: Beyin Uyurken Ne Yapar? Rüya Görme Bilimi ve Uykuda Zihin Hareketliliği
Bu süreçte bireyin yapacağı egzersiz ve farkındalık çalışmaları kişinin esnekliğini arttırırken, bu konuda akademik alanda çalışanlar için hazırlanan terapide psikolojik esneklik pdf ve diğer formlardaki kaynak ve araştırmalar bu yaklaşımın kuramsal ve uygulamalı yönlerini detaylı bir şekilde ele alır.
Psikolojik Esneklik Altıgeni
ACT yaklaşımında kullanılan bu modelin adı, psikolojik esnekliği oluşturan altı ana süreci sunmasından gelir. Bu süreçler; kabul, bilişsel ayrışma, anda kalma, benlik algısı, değerler ve kararlı eylemdir. Model, bireyin hangi alanlarda zorlandığını fark etmesine yardımcı olur. Örneğin birey değerlerinin farkındaysa fakat bu değerler doğrultusunda davranmakta zorlanıyorsa kararlı eylem sürecine odaklanılması faydalı olacaktır.
- Kabul: Kişi istenmeyen duygularını bastırmak veya kontrol etmek yerine onları olduğu gibi deneyimler ve kabul eder.
- Bilişsel ayrışma: Düşüncelerinin her zaman gerçek olmadığını kavrayan birey, onlardan soyutlanıp düşüncelerini objektif bir şekilde gözlemler. Böylece düşüncelerinin kendisine hükmetmesine izin vermeyen birey, zararlı düşüncelerin etkisini azaltacaktır.
- Benlik Algısı: Bu aşamada birey, düşünce ve hislerini yargılamadan onları benlik bağlamı içerisinde değerlendirir.
- Değerler: Birey zararlı düşüncelerinin etkisinden sıyrılmış, kendisi için asıl değerli olan şeyin farkına varır ve bu ‘şey’ ona yaşamında rehber ve motivasyon olur.
- Kararlı Eylem: Değerlerini belirleyen birey, bu değerlere ulaşmak için gerektiği gibi davranır ve bu doğrultuda kararlıdır. Kararlı eylem süreci bilinçli bir çaba göstermekle alakalıdır.
Bilişsel Esneklik ve Psikolojik Esneklik Kavramlarının Karşılaştırılması
Bilişsel Esneklik ve Psikolojik Esneklik kavramlarının karşılaştırılması bu iki kavramın sürekli karıştırılması nedeniyle önemlidir. Bilişsel esneklik düşünce ve düşünceyi değiştirmekle ilgilidir ve bireyin olaylara farklı açılardan bakabilme, düşünce şeklini değişen durum ve olaylara adapte edebilme, tek bir düşünceye bağlı kalmadan alternatif durumlara uyumlanabilme becerisidir. Bilişsel esneklik bir durum karşısında ‘Bu konuyu başka nasıl düşünebilirim?’ sorusuna yanıt verir. Bilişsel esneklik karar verme, akıl yürütme ve problem çözme süreçlerinde etkin rol alır.
Bu esneklik ise düşünce değişmese dahi ilerleyebilme becerisiyle alakalıdır. Burada duygu, düşünce ve eylem birlikte ele alınır. Zorlayıcı durumlar yaşandığında birey değerleri doğrultusunda hala hareket edebiliyorsa kişi psikolojik esnekliğe sahiptir. Bu kavram ‘Böyle hissederken ne yapmayı ve nasıl davranmayı seçiyorum?’ sorusuna yanıt arar. Stres, kaygı, yaşam zorlukları ve travma ile mücadele ederken psikolojik esneklik kullanılır.
İlginizi çekebilir: Beyin Sisi Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Zihni Netleştiren Etkili Çözüm Yolları
Dolayısıyla bu iki kavramın karşılaştırılmasında belirleyici unsur, bilişsel esnekliğin düşüncenin değişebilmesine, psikolojik esneklik ise değişmeyen düşüncelerle birlikte hareket edebilme kapasitesine odaklanmasıdır.
Bu yazıda psikolojik ve bilişsel esnekliğin ne olduğu, psikolojik esnekliğin terapi sürecindeki yeri, bilişsel esneklikle farkı ve psikolojik esnekliğin nasıl geliştirilebileceği ele alındı. Psikolojik esneklik zorlukları veya hisleri ortadan kaldırmaz ancak onlarla daha sağlıklı bir ilişki kurup birlikte yaşamayı sağlar. Bu beceri geliştikçe bireyin yaşam kalitesi ve ruhsal dayanıklılığı da artacaktır.
SIKÇA SORULAN SORULAR (SSS)
Psikolojik Esneklik Nedir?
Psikolojik esneklik ne demek sorusu şu şekilde yanıtlanabilir: Bireyin zırlayıcı duygu, düşünce ve durumlar karşısında dahi değerleri doğrultusunda hareket edebilme yetisine psikolojik esneklik denir.
Duygusal Esneklik Ne Anlama Gelir?
Duygusal esneklik olumsuz duygulardan kaçmadan ve onları bastırmadan kabul edebilme ve bu duyguları deneyimlerken dahi işlevsel davranabilme kapasitesini ifade eder.
Bilişsel Esneklik Nedir?
Kişinin düşünce kalıplarının sınırından sıyrılabilme ve farklı bakış açıları geliştirebilme yeteneğine bilişsel esneklik denir.
Bilişsel Esneklik Nasıl Kazanılır?
Bireyin yeni deneyimlere açık olması, konfor alından çıkmaya istekli olması, farklı düşünce kalıplarını denemesi ve var olan düşünceleri sorgulaması kişinin bilişsel esneklik kazanmasına yardımcı olur.
Psikolojik Esneklik Altıgeni Nedir?
Steven C. Hayes tarafından 1980’lerde ortaya atılan Kabul ve Kararlılık Terapisi (ATC) yaklaşımında kullanılan ve psikolojik esnekliği oluşturan altı temel süreci gösteren modeldir.
Sosyal medyadan bizi takip etmeyi unutmayın, Instagram adresimiz: Bilgatocom
Yorum Yap :)