Placebo etkisi nedir diye sorulduğunda, çoğu kişinin aklına ilk olarak ilaç niyetine verilen, ancak farmakolojik olarak hiçbir etkisi bulunmayan bir maddenin iyileştirici etki göstermesi gelir. Hatta “şeker hapı” olarak halk arasında bilinmektedir.
Belki de çocukken anneniz ağrı kesici yerine size bir bonibon ya da nane şekeri vermiştir ve siz de onu gerçek bir ilaç gibi tüketmişsinizdir. Buna rağmen kısa bir süre sonra ağrınızda hafifleme hissetmiş olabilirsiniz. İşte bu durum, placebo etkisiyle açıklanmaktadır.
Peki placebo etkisi nedir ve nasıl ortaya çıkar? Gelin, bu ilginç etkiyi birlikte inceleyelim.
Placebo Etkisi Nedir, Nasıl Çalışır?
Placebo etkisini açıklamadan önce, placebo kelimesinin anlamına değinmek faydalı olacaktır. Latince kökenli olan bu kelime, “memnun edeceğim” anlamına gelmektedir. Bu bağlamda placebo, zihinsel beklentilerin iyileşme üzerindeki etkisini anlamayı kolaylaştırır.
Zihnimizdeki düşünceler, vücudumuz üzerinde güçlü etkilere sahiptir. Bazen fiziksel olarak iyi olmamızı sağlayıp bizi memnun ederken, bazen de olumsuz etkiler yaratabilir. Beynimiz bir durumun olumlu sonuçlar doğuracağına inanırsa, tedavi sahte bir ilaç veya yöntem olsa bile hastalık veya mevcut durum üzerinde olumlu etkiler ortaya çıkabilir. İşte bu duruma placebo etkisi denir.
İlginizi Çekebilir: Eğitimin Önemi Nedir? Geleceği Şekillendiren Güç
Bu etkiyi somut biçimde gözlemlediğimiz alanlardan biri “placebo analjezisi”dir. Placebo analjezi, herhangi bir tedavi uygulanmasa da kişinin tedavi aldığını düşünmesi sonucunda ağrısında azalma veya tamamen kaybolma yaşaması durumudur. Bu etki, bireyin zihinsel beklentileri ve inançlarının beynin işleyişine doğrudan yansımasıyla ortaya çıkar.
Bununla birlikte placebo etkisi nasıl çalışır diye sorulduğunda sorunun cevabı birçok uzmana veya kişiye göre farklılıklar göstermektedir. Ancak genel olarak üç temel başlık altında incelenmektedir:
- Psikolojik etki: Bireyin tedaviye ilişkin beklentisi, inancı ve iyileşeceğine dair algısı placebo etkisinin ortaya çıkmasında belirleyici rol oynamaktadır. Irving Kirsch ve Sapirstein tarafından yapılan depresyon tedavisi çalışmalarında, placebo alan bireylerde gözlenen iyileşmenin büyük ölçüde bu beklenti mekanizmasıyla ilişkili olduğunu ortaya koymaktadır.
- Fizyolojik etki: Placebo etkisinin yalnızca zihinsel süreçlerle sınırlı olmadığı, aynı zamanda ölçülebilir biyolojik mekanizmaları da harekete geçirdiği bilinmektedir. Martina Amanzio ve arkadaşlarının çalışmaları, placebo uygulamasının beynin doğal ağrı kesici sistemleri olan opioid yollarını aktive ettiğini göstermiştir.
- İlgi ve telkin etkisi: Hastayla veya denekle ilgilenen doktorun ya da araştırmacının tutumu, verdiği olumlu telkinler ve kurduğu iletişim biçimi placebo etkisinin güçlenmesine katkı sağlamaktadır. Bireyin desteklendiğini ve önemsendiğini hissetmesi, tedavi sürecine olan güveni artırarak olumlu sonuçların ortaya çıkmasına zemin hazırlamaktadır.
Peki placebo herkese aynı şekilde mi etki eder?
Placebo etkisi örnekleri incelendiğinde aynı şekilde etki etmediğini net bir şekilde söyleyebiliriz. Çünkü placebo deneyimi yaşayan iki kişinin beyin aktiviteleri farklılık gösterebilir. Bunun nedeni ise bireyler arası inanç, beklenti ve nörolojik bağlanırlık gibi faktörler farklı şekilde işler. Mesela bir kişi placebo sayesinde ağrısının azaldığını hissederken bu, beynindeki endorfin salgısıyla açıklanabilir. Ama bir başkası aynı durumu tamamen farklı bir beyin mekanizması üzerinden yaşayabilir.
Ayrıca placebo etkisinin var olup olmadığı için yapılan klinik araştırmalarda placebo kontrol grubu kullanımı da kritik bir konudur. Yani yeni bir ilacın veya tedavi yönteminin gerçek etkisinin ölçülebilmesi için, bir grup hastaya gerçek tedavi uygulanırken diğer grup placebo alır. Bu yöntem, tedavinin etkinliğinin placebo etkisinden ayrılmasını sağlar ve bilimsel geçerliliği artırır.
İlginizi Çekebilir: Rahatsız Edici Sanat: İzleyenleri Huzursuz Eden 7 Çarpıcı Eser
Ancak bu araştırmalarda çift-kör deneyi yapılması da oldukça önemlidir. Çünkü verilen tedavi veya ilacın placebo mu gerçek ilaç mı olduğunu bilmek kişilerde davranışlarını etkileyebilmektedir. Hatta deney grubundaki hemşire veya doktor placebo verilenlere farklı, gerçek ilaç verilenlere farklı davranabilir. Bu nedenle tedaviyi uygulayan ve tedaviyi alan kişinin kime hangi uygulamanın yapıldığını bilmemesi önemlidir.
Ayrıca placebo etkisinin inceleneceği hastalara etik çerçevede yaklaşılması ve uygun bir şekilde placebo uygulanacağının bilgisi verilmelidir. Çünkü Placebo uygulamalarında, tıpta etik açıdan tartışmalı olunan noktalar bulunmaktadır. Hastaya etkili bir tedavi verilmemesi söz konusu olabilir. Bu durum özellikle ciddi veya hayati riskli hastalıklarda sorun yaratabilir. Bu nedenle placebo kullanımı genellikle hafif veya kendiliğinden iyileşebilen durumlarda tercih edilir; kısa süreli ağrı veya hafif depresyon bu durumlara örnektir.
Placebo etkisinin tıpta kullanımı oldukça yaygın olmakla birlikte, farklı alanlarda da gözlemlenmektedir. Bu yazıda, öncelikle tıp alanındaki örnekler ve deneyler ele alınmakta olup, yazının sonunda ise diğer alanlardan örnekler verilecektir.
Peki placebo ne kadar gerçek, herkes bu etkiyi kabul ediyor mu?
Placebo Etkisinin Gücü: Gerçekten İşe Yarıyor Mu?
Placebo etkisi nedir, gerçek mi sorusunu ele almak için birçok uzman tarafından farklı türde klinik çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmaların bazıları şu şekildedir;
- yüzyılın sonlarına doğru, Amerikalı Dr. Elisha Perkins, elektrofiziksel kuvvet oluşturarak baş ve yüzden iltihabı ve romatizmayı attığını iddia ettiği iki metal çubuk geliştirmiştir. Bu çubukların tedavi edici etkisi ile ilgili şüphe duyan Dr. John Haygarth 1799 yılında dış görünümü Perkins çubukları ile aynı ancak ahşaptan yapılmış iki çubuk hazırlamıştır. Daha sonrasında romatizma hastalarında bu çubukları uygulamış ve Dr. Elisha Perkins tarafından uygulanan tedaviyle benzer sonuçlar alarak aslında Perkins’in çubuklarının elektrofizyolojik bir kuvvet oluşturmadığını göstererek, ilk placebo deneyini gerçekleştirmiştir.
Harvard Tıp Fakültesi’nde öncü bir Amerikalı anesteziyolog ve tıp etikçisi Henry Knowles Beecher’de placebo etkisini göstermekte etkili olmuştur. 2. Dünya savaşı sırasında cephede yer alan askerler için biten morfin yerine tuzlu suyu kullanan Beecher, askerlere bunun iyi geleceği konusunda telkinde bulunmuştur. Bunun sonucunda askerlerin %35’inden fazlasında bu karışımın etkili olduğunu gözlemlemiştir.
İlginizi çekebilir: Modern Edebiyat Nedir? Gelenekten Kopuşun Edebiyattaki Büyük Dönüşümü
Bir başka dikkat çekici deney ise kalp cerrahı Leonard Cobb tarafından gerçekleştirilmiştir. Göğüs içinde 2 ana damarı bağlayarak kalbe giden kan miktarını artırdığını ve hastalarda %90 oranında iyileşme sağladığını bildirdiği çalışmada aynı sonucu sadece cilde kesi yapıp damarı bağlamadan kapattığı hastalarında da (sahte cerrahi grubu) aynı oranda elde etmiştir.
Her üç örnekte placebo etkisi beyin içinde etkiler yaratarak tedavi sonuçlarını olumlu yönde değiştirebileceğini ortaya koymuştur.
Hatta Beecher, deneye ve kontrol grubuna ayırdığı çalışmalarda placebo kullanımını savunmaktan daha ileri gitmiştir. Placebonun hastaları tedavi ettiğini onaylamıştır. Bununla birlikte placebonun zararlı etkilerinin olacağını vurgulamış, hatta bu durum daha sonralarda nocebo olarak adlandırılmıştır.
Farklı örneklerle Placebo etkisi klinik araştırmalar yukarıda detaylıca ele alınmıştır. Peki tüm incelemeler placebo etkisinin var olduğunu kesin olarak göstermekte midir? Tabii ki her alanda olduğu gibi aksi durumu kanıtlar nitelikte araştırmalar da yapılmıştır. Bu araştırmalardan da kısaca bahsedilecektir.
Placebo Etkisine Karşı Görüşler ve Eleştiriler
Beecher tarafından yapılan çalışmaların doğru olmadığını düşünen araştırmacılar Placebo etkisi nedir sorusunu doğru yanıtlamak için kendileri de birtakım incelemeler yapmışlardır.
Kienle ve Kiene adlı araştırmacılar Beecher’ın verilerini tekrardan analiz ederek ileri sürülen iddiaların açık bir biçimde etkisinin gösterilmediğini belirtmişlerdir. Onlara göre gözlenen iyileşmeler, kendiliğinden, belirtilerin doğal seyri, ölçüm hataları veya hastaların araştırmacıyı memnun etmeye yönelik yanıtları şeklindedir.
Bu iddialarla birlikte, 2001 yılında yayınlanan The New England Journal of Medicine’da Asbjorn Hrobjartsson ve Peter C. Götzsche’nin analizi bu durumu onaylar niteliktedir. İlgili araştırmacılar placebo alan ve almayan grupları karşılaştırarak placebonun yeterli klinik etkileri olduğuna dair tatmin edici bir sonuç bulunmadığını belirtmişlerdir.
Bu hususlar doğrultusunda bir yazıda artık placebo etkisinin var olduğunu öne süren kişilerin bunu kanıtlaması gerektiği belirtilmiştir.
Bu ifadelerin ardından, Placebo etkisi nedir, gerçekten var mı? Sorusuna daha net cevaplar bulabilmek için Antonella Pollo ve arkadaşlarının 2001 yılında Pain dergisinde yayımladığı bir çalışma etkilidir.
Bu çalışmada, ağır ameliyat geçirmiş hastalara aynı tedavi uygulanmıştır. Ancak hastalara uygulanan tedavi hakkında farklı bilgiler verilmiştir. Bunun sonucunda ilacın etkili olduğuna inanan hastalar çok daha az ağrı kesici gereksinimde bulunmuşlardır. Üstelik farklı bilgiler verilen gruplar benzer düzeyde iyileşme yaşamıştır.
Kısacası, hastaların aldığı tedavi değişmemekle birlikte beklentileri değişmiştir. Bu nedenle ağrı kesici kullanımında belirgin farklar ortaya çıkmıştır. Bu çalışma sonucunda placebo etkisinin her durumda mucizevi sonuçlar yaratmasa da, özellikle ağrı gibi öznel deneyimlerde, beklenti ve inanç yoluyla gerçek ve ölçülebilir etkiler doğurabildiğini açıkça göstermiştir.
Ayrıca, yukarıda da değindiğimiz gibi, placebo etkileri sadece klinik ortamlarla sınırlı değildir. Placebo etkisi nedir, hastanın tedaviye dair olumlu beklentilerinin beyinde endorfin gibi kimyasalların salgılanmasını tetiklemesiyle açıklanır.
Benzer beklenti ve inanç mekanizmalarının spor performansı ve tüketici davranışları gibi tıp dışı alanlarda da etkili biçimde ortaya çıktığı görülmektedir.
Placebo Etkisinin Tıp Dışı Yansımaları
Tıp dışı yansımalarda placebo etkisi nedir, nasıl etki eder diye sorulduğunda yapılan bir araştırmada placebo kavramının tüketici zihnindeki etkisi ele alınmıştır.
Türkiye’de yapılan araştırmada Coca-Cola ve Cola Turka markaları üzerinden bir deney gerçekleştirilmiştir. Çalışmaya 200 kişi katılmıştır. Deney kapsamında Coca-Cola markalı şişeler önceden boşaltılmış, içerisine Cola Turka ürünü doldurulmuştur. Katılımcıların Coca-Cola tüketmeden önce hissettikleri tatmin, ihtiyaçlarını karşılama beklentisi ve markaya duydukları güvenin, içecek tüketildikten sonra da devam ettiği gözlemlenmiştir. Bu durum, tüketicilerin gerçekte Cola Turka içmiş olmalarına rağmen, Coca-Cola ambalajı ve marka algısı nedeniyle deneyimi Coca-Cola’ya atfetmelerinden kaynaklanmaktadır. Sonuç olarak deneyde, ürün içeriğinden bağımsız olarak bir markanın placebo etkisiyle karşı karşıya kaldığını söyleyebiliriz.
Bu durumu ortaya koyan dikkat çekici çalışmalardan biri de Shiv, Carmon ve Ariely’nin çalışmasıdır. Katılımcılara aynı enerji içeceği sunulmuş; ancak ürünün pahalı ya da uygun fiyatlı olduğu bilgisi verilmiştir. İçerik aynı olmasına rağmen, pahalı olduğu söylenen ürünü tüketenlerin hem algıları hem de problem çözme performansları daha yüksek çıkmıştır. 5
Placebo etkisi nedir, özellikle ağrı yönetimi ve psikolojik rahatsızlıklarda sıkça araştırılan bir konudur. Bir başka deney de sporcular üzerinden yapılmıştır. Kafein içerdiği söylenen ancak kafeinsiz içecek tüketen sporcuların, gerçek kafein alanlara benzer performans artışları sergilediği çalışmalarda raporlanmıştır.
Tüm bu açıklamalarla birlikte placebo etkisine dayanan placebo tedavisi, mucizevi bir yöntem değildir. Ancak beklenti ve inanç yoluyla özellikle ağrı ve duygu durumu gibi öznel alanlarda gerçek etkiler yaratabildiği yapılan çalışmalarla ortaya konmuştur. Ayrıca günlük hayatta kullanılan “manifestlemek” ya da “aldım kabul ettim 777” gibi ifadeler bilimsel bir tedavi olmasa da, placebo etkisinin dayandığı telkin mekanizmalarıyla benzer bir zeminde yorumlanabilir.
Peki, zihnimizin neye inandığı bedenimizin verdiği tepkileri sandığımızdan daha fazla etkiliyor olabilir mi? Bu konudaki görüşlerinizi yorumlarda bizimle paylaşabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Plasebo etkisi nedir, örnek verebilir misiniz?
Placebo etkisi nedir, kişinin gerçek bir tedavi almamasına rağmen iyileşme hissi yaşamasını açıklayan psikolojik ve fizyolojik bir fenomendir. Plasebo etkisi, farmakolojik olarak etkisiz bir madde veya uygulamanın, kişinin iyileşeceğine dair beklentisi sayesinde gerçek bir iyileşme hissi yaratmasıdır. Örneğin, ağrı kesici olduğunu düşünerek verilen etkisiz bir hap sonrasında kişinin ağrısının azalması plasebo etkisine örnektir.
Placebo hastalığı nedir?
Placebo etkisi nedir, tıp araştırmalarında yeni ilaçların gerçek etkisini ölçebilmek için kontrol gruplarıyla birlikte incelenir. “Placebo hastalığı” tıbbi olarak tanımlanmış bir hastalık değildir. Bu ifade halk arasında, kişinin bir hastalığı olduğuna inanması sonucunda bazı belirtiler yaşamasını anlatmak için kullanılmaktadır. Bilimsel literatürde bu durum daha çok beklenti, algı ve psikolojik etkenler çerçevesinde değerlendirilir.
Plasebo etik midir?
Placebo etkisi nedir? Plasebo kullanımı etik açıdan tartışmalıdır. Özellikle etkili bir tedavinin bilinçli olarak verilmediği durumlar etik sorun yaratabilir. Bu nedenle plasebo uygulamaları genellikle klinik araştırmalarla sınırlı tutulur ve hastalar önceden bilgilendirilir. Hayati risk taşıyan hastalıklarda plasebo kullanımı tercih edilmez.
Plasebo ne demek?
Placebo etkisi nedir? Plasebo kelimesi Latince kökenlidir ve “memnun edeceğim” anlamına gelir. Tıpta ise farmakolojik olarak etkisiz olmasına rağmen, kişinin beklentisi yoluyla etki gösteren madde veya uygulamaları ifade eder.
Plasebo etkisinin zıttı nedir?
Placebo etkisi nedir? Plasebo etkisinin zıttı nocebo etkisi olarak adlandırılır. Nocebo etkisinde kişi, olumsuz beklentiler nedeniyle herhangi bir tedavi almamasına rağmen kendini daha kötü hissedebilir veya yan etkiler yaşayabilir.
Bizi sosyal medyadan takip etmeyi unutmayın!
Tiktok: Bilgatotiktokta
Instagram: Bilgatocom
Facebook: Bilgato
Twitter (X): BilgatoX
Yorum Yap :)