Hukuk kelimesi kulağa yalnızca hakim, savcı, avukat ya da herhangi bir mahkemede davası süren kişileri ilgilendiren bir kelime gibi gelse de aslında hepimizin günlük yaşantısını görünmez bir rehber gibi yönlendiren önemli bir kavramdır. Elbette her vatandaşın hukuk mesleklerini icra edenler kadar detaylı mevzuat bilgisine sahip olmasını beklemek bir ütopyadan öteye geçemeyecektir. Fakat trafikte uymamız gereken kurallardan, bir ev kiralarken atacağımız imzaya kadar pek çok noktada hukuk devrededir. İşte tam da bu yüzden hukuk 101, bilinçli bir vatandaş olabilmek adına hepimizin hayatına dokunan bu sistemin temel taşlarını anlamak için önemli bir başlangıç noktası olacaktır.
Bu yazıda naçizane bir avukat olarak, hukukun ne olduğunu, nasıl çalıştığını ve neden günlük yaşantımızın temel taşlarından biri olduğunu sıkıcı ve anlaşılmayan eski kelimelerden oluşan ağır kitapları rafa kaldırarak, sade ve anlaşılır bir dille ele alacağız. Hazırsanız başlayalım.
Hukuk Nedir ve Neden Hayatımızın Merkezindedir?
Bu derya deniz kavramı anlamaya en temel soruyu sorarak başlayalım: hukuk nedir? Bilindiği üzere hukuk, toplum yaşamını düzenleyen, devlet yaptırımıyla desteklenen, adaleti sağlamayı ve bireylerin haklarını korumayı amaçlayan kurallar bütünüdür. Hukukun kaynakları arasında anayasa, kanunlar, yönetmelikler gibi yazılı normların yanı sıra; geçmişten bu yana süregelen örf, adet ve teamüller gibi yazısız normlar da yer alır. Hukukun temel amacı her bireyin toplumdaki diğer bir birey yahut devlet ile arasındaki adaleti, eşitliği ve güveni sağlayarak kamu düzenini korumaktır.
Bu kavram bireylerin haklarını güvence altına almasının yanı sıra gerekli ölçüde özgürlüklerini sınırlar. Böylece toplum içinde bir denge ve düzen kurar. Hukukun olmadığı bir toplumun toplum olması mümkün olmayacaktır. Zira her insan içgüdüsel olarak kendi fikrinin en doğru; kendi hakkının en korunmaya değer; kendi özgürlüğünün en dokunulmaz olduğunu savunmaya meyillidir. Hukukun olmadığı bir evrende tam da bu sebeple haklı ile haksız, doğru ile yanlış arasındaki çizgi bulanıklaşırdı. Hukuk özetle, bu kaosu önleyen görünmez bir süper kahraman gibidir.
Hukuku öğrenmek yeni bir dil öğrenmek gibidir. Bu yüzden hukukun temel kavramları, bu dili konuşan birini anlayabilmek ve aynı zamanda akıcı konuşabilmek adına önemlidir. Hak, hukuki işlem, borç, sorumluluk, yaptırım, ehliyet gibi kavramlar hukukun yapı taşlarını oluşturur.
Örneğin bir araç kiralamak da, sevdiğiniz kişiyle evlenmek de aslında birer hukuki işlemdir. Araç kiralamak için sürücü belgesine sahip olma ya da evlilik için akli melekelerinizin yerinde olması şartı çok farklı düzlemde iki şart da olsa, hukuk düzleminde iki durum da “gerekli ehliyete sahip olma” olarak adlandırılır. Kiraladığınız aracı bedelini ödediğiniz süre boyunca özgürce kullanmak ya da eşinizden evliliğin gereklerini yerine getirmesini beklemek bu hukuki işlemlerin size sağladığı haklardır. Kullanımızda bulunan araca zarar vermemek ya da evlilik birliği boyunca eşinize sadık kalmak, bu hukuki işlemlerin size yüklediği borçlardır. Kiraladığınız araçla kaza yapmanız yahut eşinizi aldatmanız bu hukuki işlemlerde meydana getirdiğiniz sorumluluklardır. En nihayetinde araca vermiş olduğunuz zararı kusurunuz oranında tazmin etmek ya da ihanetiniz nedeniyle mağdur olan eşinize nafaka ve/veya manevi tazminat ödemek bu hukuki işlemlerden aleyhinize doğan yaptırımlardır. Özetle olayın ne olduğu fark etmeksizin her senaryoyu hukuk dilinde bu temel kavramlar üzerinden şekillendirmek mümkündür.
İlginizi çekebilir: Hukuken Suç Olduğunu Bilmediğiniz 7 Davranış: İşte Bilmeden İşlenen Suçlar
Görüldüğü üzere hukuk sadece mahkemelerden ibaret değildir. Aksine gündelik yaşamın içinde sessizce işleyen bir sistemdir. Mahkemelerle işi olan insanlar hukuk bilenler değil; hukuku yeterince bilmeyenlerdir. Zira bu dili yeterince iyi konuşamadıkları için yolları bir şekilde adalet saraylarına düşmüştür. İşte bu yüzden hukuk 101 yalnızca hukukçular için değil, herkes için gereklidir. Çünkü haklarını bilen bir birey, hayatın içinde çok daha güçlü ve özgür hareket edebilir.
Hukuk Kuralları ve Kaynakları : Sistemin Temel Taşları
Bu yapı elbette rastgele belirlenmiş kurallardan oluşmaz. Belirli bir düzen ve sistematik içinde şekillenir. Bu noktada “hukuk kuralları nelerdir?” sorusu önem kazanır.
Hukuk kuralları, devletin yasama organı tarafından konulan ve uyulması zorunlu olan kurallardır. Bu kuralların en önemli özelliği, ihlal edildiğinde kamu gücü tarafından yaptırım uygulanmasıdır. Yani sadece “yapılması gereken” değil, aynı zamanda “uyulması zorunlu olan” kurallardır.
Peki bu kurallar nereden gelir? İşte bu sorunun cevabı olarak “hukukun kaynakları” devreye girer. Bu kaynaklar yazılı ve yazısız olarak ikiye ayrılır. Yazılı kaynaklar adından da anlaşılacağı üzere anayasa ve kanunlardır. Yazısız kaynaklar ise hukuk sisteminin uygulandığı coğrafyada yerleşmiş ve belki de yüzyıllardır o toplumla birlikte süregelen örf, adet ve teamüllerdir. Yazılı kaynaklar temel kaynaklar olup, kesin ve net sınırlar çizerek kuralları belirler. Yazılı kaynakların bilinçli olarak boş bıraktığı yerlerde ise, uyuşmazlığın yaşandığı toplumun teamülleri hukuk düzenini besler.
İlginizi Çekebilir: Halk Ayaklanmaları Neden Başlar? Bir Kıvılcımla Patlayan Toplumsal Öfke
Bir ülkenin en temel yazılı hukuk kaynağı anayasadır. Tüm hukuk sistemi anayasanın kolları altında şekillendiği için anayasa hukuku nedir sorusu önem kazanır. Anayasa hukuku, devletin yapısını, organlarını, bu yapının ve organların görevlerini ve yükümlülüklerini, aynı zamanda bu devlet çatısı altında yaşayan bireylerin en temel hak ve özgürlüklerini düzenleyen hukuk dalıdır. Bu yüzden anayasayı anlamak, o devletin hukukunu, dolayısıyla toplumsal yaşamını anlamak açısından çok önemlidir.
Anayasa resmen bir ülkenin sınırları gibi o devletin hukukun sınırlarını çizer. Diğer kanunlar ise bu ülke sınırları içerisinde yer alan şehirlerin sınırları gibi ilgili konuya ilişkin tüm detayları şekillendirir. Bu nedenle hukukun tüm kaynaklarını anlamak bir nevi sistemi çözmenin anahtarıdır. Zira bir kuralın neden var olduğunu anlamak, o kuralın arkasındaki gerekçeyi sindirmek, uyumu da kolaylaştırır. Bu yüzden hukuk 101 bu sistemin kapısından içeri atılan ilk adımdır.
Hukuk Çeşitleri : Farklı Alanlar, Farklı Kurallar
Yazımızın başlarında vermiş olduğumuz örnekte de görüleceği üzere bir araç kiralamak da, evlenmek de aslında hukuktur. Sonsuz farklı konuyu düzenlemek için koyulan binlerce kuralın tek bir başlık altında toplanması imkansızdır. Bu yüzden hukuk tek bir alandan ibaret olmayıp, aksine oldukça geniş bir yelpazeye sahiptir. Bu noktada “hukuk çeşitleri nelerdir?” sorusu önem kazanır.
Hukuku öncelikle kamu hukuku ve özel hukuk olarak ikiye ayırmak gerekir. Adından da anlaşılacağı üzere kamu hukuku devlet ile bireyler arasındaki ilişkileri düzenlerken; özel hukuk ise bireylerin kendi arasındaki ilişkileri düzenlemekle görevlidir.
Kamu hukuku başlığı altında anayasa hukuku, idare hukuku, ceza hukuku, vergi hukuku ve uluslararası hukuk gibi hukuk çeşitlerini sıralarken; özel hukuk başlığı altında ise medeni hukuk, borçlar hukuku, ticaret hukuku, devletler özel hukuku gibi hukuk çeşitleri sıralanır. Her iki hukuk başlığından da özellikler taşıdığı için üçüncü bir başlık olarak karma hukuk dallarını saymak gerekirse; iş ve sosyal güvenlik hukuku, fikri mülkiyet hukuku, bankacılık hukuku ve rekabet hukuku gibi dalları burada sınıflandırabilmek mümkündür.
İlginizi Çekebilir: Hayatın Anlamı Nedir? Kendine Hiç Gerçekten Sordun mu?
Yukarıda sayılanlar arasında hepimizin en aşina olduğu hukuk dallarından olmaları nedeniyle “ceza hukuku nedir?” ve “medeni hukuk nedir?” sorularını yanıtlamakta fayda vardır. Ceza hukuku suç teşkil eden davranışları ve bunlara uygulanacak yaptırımları belirler. Aslında işlenen suç çoğunlukla bireyler arasındaki ilişkiyi kapsamasına rağmen, toplumda bir suç işlenebiliyor olması kamu düzenini de büyük ölçüde ilgilendirdiği için ceza hukuku kamu hukuku başlığı altında sıralanır. Zira bu kurallar bütünü, bir nevi toplumun kırmızı çizgilerini belirler. Diğer yandan medeni hukuk ise bireylerin günlük yaşamındaki ilişkilerini kapsar. Evlenme, boşanma, evlat edinme, velayet, miras, mülkiyet gibi konular medeni hukukun alanına girer.
Hukukun bu şekilde alanlaşması, her konunun daha detaylı ve etkili şekilde incelenmesini sağlar. Bu incelemenin sonucunda da toplumun yapısına göre en doğru kurallar bütünü oluşturulur. İşte o binlerce sayfalık, taşırken kollarımızın yorulduğu kitaplar ise bu incelemenin özet halinde sofraya konulmuş halidir. Dediğimiz gibi hukuk derya deniz bir alandır. Bu denize bir anda atlamak yalnızca rotamızı kaybetmemize ve detaylar arasında boğulmamıza neden olacaktır. O yüzden meraklanmayın, bu yazımızı o denizin kenarında hukuk 101 rotasında sakin bir yürüyüş yaparak geçirmeye devam edeceğiz.
Hukuk 101: Hukuk Sistemi Nasıl Çalışır?
Aslında hepimizin hakim olduğu hukuka dair birtakım bilgiler mevcuttur. Evet bir anayasanın varlığından haberdarız, varolan kanunları biliyoruz, yeni kanun teklifleri/tasarıları var, iptal edilen kanunlar var, değişen kanunlar var. Fakat bunları kim yazmış, kim teklif ediyor, kim iptal ediyor, kim değiştiriyor, kim uyguluyor? Sanırım iş tam da bu noktada biraz karışıyor. Bu karışıklığı gidermek ve bu alanı gerçekten anlayabilmek için sistemin nasıl işlediğini kavramak gerekir. Bu noktada ise aklımızın bir köşesinde hep varolan “hukuk sistemi nasıl çalışır?” sorusu devreye girer.
Hukuk sistemi en özet haliyle devletin yasama, yürütme ve yargı organlarının bir arada çalışmasıyla işler. Yasama organı kuralları koyar, yürütme organı bu kuralları uygular, yargı organı ise koyulan kuralların ihlali halinde devreye girer ve gerekli yaptırımları uygulayarak sistemin ayakta kalmasını, böylece adaleti sağlar.
İlginizi Çekebilir: Ekonomi 101: Herkesin Bilmesi Gereken Temel Ekonomi Terimleri
Bu sistemi anlayabilmek için sayılan organları genel hatlarıyla bilmek gerekir. Bu üç organ devletin ve toplumun varolması için gerekli üç ayaktır. Demokrasinin korunması, iktidarın keyfi kullanılmasının ve kamu gücünün kamu zorbalığına dönüşmesinin önüne geçilmesi amacıyla bu üç ayak bağımsız ve birbirinden ayrıdır. Montesquieu tarafından sistemleştirilen ve Kuvvetler Ayrılığı İlkesi denilen bu ayrılık, aynı zamanda organların birbirini denetlemesini de sağlar.
Yasama organı toplumun ihtiyaçlarına göre kanun çıkarma, değiştirme veya kaldırma yetkisini kullanır. Bu yetkiyi TBMM, Türk Milleti adına milletvekilleri aracılığıyla yapar. Özetle kanunları, mecliste bulunan vekiller yazar, değiştirir ve kaldırır. Yürütme organı ise yasama organının çıkardığı kanunları kullanarak ülkeyi yönetmek ve idari işleri yerine getirmekle görevlidir. Ülkemizde bu yetki Cumhurbaşkanı, hükümet ve ilgili bakanlar tarafından kullanılır. Yargı organı ise bu yasaların uygulanması esnasında ortaya çıkan uyuşmazlıkları çözmek, mevzuata uygun bir şekilde karara bağlamak, suç işleyenleri cezalandırmakla yetkilidir. Bu yetki Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemeler tarafından kullanılır.
Bu üçlü yapının her biri ayrı ses çıkaran fakat bir araya geldiğinde doyumsuz bir ahenk oluşturan bir orkestra gibi uyum içinde çalışır. Eğer bir enstrüman yanlış notaya basarsa, tüm melodi ve düzen bozulur. Aynı şekilde organlardan birinin görevini eksik yahut hiç yerine getirmemesi halinde hukuk sisteminde aksaklıklar baş göstermeye başlar, böylece toplumun adalet duygusu zedelenir. Bu duygunun zedelenmesi ise toplumsal yaşamın sürdürülebilirliği açısından çok büyük ve olumsuz sonuçlar doğurur.
Her ne kadar sistemi bu üçlü yapı oluştursa da, hukuk 101 denilince akla ilk gelen yargıdır. Mahkemeler ise yargının en görünen yüzüdür. Ancak daha önce de belirttiğimiz gibi mahkemeler hukukun yanlış yahut eksik uygulanması halinde ziyaret edilecek salonlardır. Bu yüzden hukuku mahkemelerden ibaret sanmak, arkada işleyen köklü sisteme ve hummalı çalışmaya büyük bir haksızlık olacaktır.
Hukuk Öğrenmeye Nereden Başlanır?
Hukuk öğrenmek isteyen biri için ilk soru genellikle budur: “hukuk öğrenmeye nereden başlanır?” Hukuk 101, sistemi yalnızca teorik değil pratik olarak da anlamayı hedefler. O yüzden cevap oldukça basittir : temelden.
Kitapları önsözünü atlayarak okuyan bir millet olarak, bir konuyu temelinden ele almak maalesef ki bizler için genellikle sıkıcı ve gereksiz olarak görülür. Bu yüzden “hukuk öğrenmeye temelden başlanır” cümlesi de kulağa can sıkıcı gelebilir. Belki önsözünü atladığımız bir romanı kavrayabilmek mümkündür. Fakat temel kavramlar ve ilkeleri atlayarak hukuku kavrayabilmek mümkün değildir. Hukuk bilmek günlük hayatını daha bilinçli yaşamak iseyen herkes için büyük bir avantajdır. Bu süreçte temel hukuk 101 bilgisi edinmek büyük bir önem taşır. Çünkü sağlam bir temel olmadan detayları anlamak zorlaşır ve hatta bazı noktalarda imkansızlaşır. Zira yüksek mahkemelerin emsal kararlarını okuyarak hukuk öğrenmeye çalışan bir insan teknik terimlerin, kanun isimleri ve madde numaralarının, anlaşılmayan kelimelerin arasında kaybolacaktır. Bu nedenle belki bu öğrenme yolculuğunu tarihi meçhul bir zamana erteleyecek, belki de uzun metinlerden sıkıldığı için bu yolculuğa çıkmaktan sonsuza dek vazgeçecektir.
Bu yüzden öncelikle temel kavramları öğrenmek gerekir. Bu kavramları her senaryoda doğru yerlere yerleştirebilmeyi başarmak, hukuk dilini anlamanın neredeyse yarısıdır. Ardından sistemin işleyişi anlaşılmalı, bu sisteme göre sınırları çizilen hukuk 101 dalları sırasıyla, yavaş yavaş incelenmelidir.
Hukuk 101 bilmek bir kanun maddesini noktasından virgülüne kadar ezberlemek değildir. O maddenin toplumdaki hangi ihtiyaçtan dolayı ve hangi gerekçeyle yazıldığını anlayabilmektir. Hukukun temel prensiplerini sindirmek ve böylece karşılaşılan bir uyuşmazlıkta, çözümü nerede ve nasıl arayacağını bilmektir. Ya da hukuk 101 bilmek için, hukuk mesleklerinden birini icra etmek şart değildir. Zira hukuk 101 günlük hayatın ve insan ilişkilerinin her yerine yayılmış kılcal damarlar gibidir. Bu yüzden hukuk 101, herkesin kendi hayatında kullanabileceği bir rehber niteliğindedir.
Peki meraktan öte, daha profesyonel bir yol izlemek isteyenler için hukuk eğitimi nasıl alınır? Bilindiği üzere Türkiye’de hukuk eğitimi lisans aşamasında üniversitelerin hukuk fakültesinde verilmeye başlanır. Bu eğitim sürecinde öğrenciler hukukun temel prensiplerini öğrendiği gibi, ilgili kanunları tüm maddeleriyle ve maddelerin arkasında yatan gerekçelerle birlikte ayrı ayrı inceler. Bu teorik bilgilerin yanı sıra, uyuşmazlık senaryoları yaratılarak bu uyuşmazlığa nasıl bir çözüm getireceklerine dair pratik çalışmalar yapılarak öğrenciler hukuk işleyişine alıştırılır.
Bu fakültelerden mezun olan öğrencilerin önünde birçok seçenek mevcuttur. 24.10.2019 tarihinde 7188 sayılı kanunla mevzuata giren Hukuk Mesleklerine Giriş Sınavı (HMGS)’nı geçtikten sonra ilgili baroya başvurusunun akabinde 1 yıllık yasal avukatlık stajını tamamlayarak ruhsat almaya hak kazanıp avukatlık mesleğini seçebilirler. Bu mesleği gerekli sınavları geçerek devlet kurumlarında, kurumsal şirketlerin hukuk 101 departmanlarında, varolan hukuk bürolarında bağlı çalışarak ya da kendi bürolarını açıp serbest avukatlık yaparak icra edebileceklerdir. Bunun yanı sıra yine gerekli sınavları ve mülakatları geçerek, 2 yıllık adaylık sürelerinin bitiminin akabinde hakim ya da savcılık mesleklerini icra edebileceklerdir. Yahut gerekli başvuruları tamamlayıp sıraları geldiğinde noterlik mesleğini icra edebileceklerdir.
Hukuk Bilmek, Hayatı Bilmek Gibidir
Hukuk, sadece kurallar bütünü değil, aynı zamanda bir yaşam rehberidir. Haklarımızı bilmek, sorumluluklarımızın farkında olmak ve adalet duygusunu içselleştirmek daha sağlıklı bireylerin, daha sağlıklı ailelerin, daha sağlıklı toplumun temelini oluşturur.
Günlük hayatın içinde fark etmeden gerçekleştirdiğimiz birçok eylemin hukuki bir karşılığı vardır. Bu nedenle hukuk 101 bilgisi, herhangi bir mesleğe özgülenmiş bir gereklilik değil, aynı zamanda bireysel bir güçtür.
Ve unutmayın ki, hukuk 101 bu yolculuğun başlangıç noktasıdır.
Hukuk 101 Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Hukuk 101 Nedir?
Temel hukuk 101 bilgilerini, herhangi bir ön bilgi yahut mesleki yeterlilik gerektirmeden, sade ve anlaşılır bir şekilde öğrenmeyi/öğretmeyi amaçlayan giriş seviyesinde bir yaklaşımdır.
Hukuk Nedir?
Hukuk 101: Toplum düzenini sağlamak için oluşturulmuş yazılı ve yazısız kurallar bütünüdür.
Hukukun Temel Kavramları Nelerdir?
Hukuk 101: Hak, borç, ehliyet, hukuki işlem, kusur, sorumluluk ve yaptırım gibi kavramlardır.
Hukuk Çeşitleri Nelerdir?
Hukuk 101: Devlet ve birey arasındaki ilişkileri düzenleyen kamu hukuku ve bireylerin kendi arasındaki ilişkileri düzenleyen özel hukuk olarak ikiye ayrılır. Bu ikili temel ayrımın kendi içerisinde ilgili konuları düzenleyen alt başlıkları da mevcuttur.
Anayasa Hukuku Nedir?
Hukuk 101: En üst norm olan anayasayı inceleyerek devlet iktidarının sınırlarını ve vatandaşlarını korumayı amaçlayan anayasa hukuku; devletin temel yapısını, yasama, yürütme ve yargı organlarının kuruluşunu, işleyişini ve bu organlar arasındaki ilişkileri, aynı zamanda bireylerin temel hak ve özgürlüklerini düzenleyen hukuk dalıdır.
Ceza Hukuku Nedir?
Suçların tanımlarını, maddi ve manevi unsurlarını, bu suçları kimin kime karşı ve hangi hallerde işleyebileceğini ve bu suçların işlenmesi halinde suçu işleyen kişilere verilecek cezaları, bu cezaların hangi hallerde indirilip hangi hallerde arttırılacağını düzenleyen hukuk dalıdır.
Medeni Hukuk Nedir?
Bireyler arasındaki özel ilişkileri, bu ilişkilerin hangi şartlarda ve hangi yollarla kurulacağını, hangi şartlarda ve hangi yollarla sonlandırılacağını, sonlandırıldığında doğacak sonuçları, bu sonuçlardan doğan hak ve yükümlülüklerin kimin üzerine hangi şartlarla ve hangi yollarla bırakılacağını düzenleyen hukuk dalıdır.
Hukukun Kaynakları Nelerdir?
Yazılı (anayasa, uluslararası anlaşmalar, kanunlar, yönetmelikler, içtihatlar, doktrin) ve yazısız kaynaklar (örf, adet, teamüller) olarak ikiye ayrılır.
Hukuk Sistemi Nasıl Çalışır?
Yasama organı kuralları koyar, yürütme organı bu kuralların uygulanmasını sağlar, yargı organı ise bu kuralların ihlal edilmesi halinde gerekli yaptırımları uygular yahut kurallar uygulanırken doğan uyuşmazlıkların çözülmesini sağlar.
Hukuk Öğrenmeye Nereden Başlanır?
Hukuk 101: Öncelikle hukukun temel kavramları ve prensipleri öğrenilmeli, akabinde hukuk 101 sisteminin işleyişi ve bu sistem içerisinde kendi konularıyla ilgili detaylı inceleme yapan hukuk dalları incelenmelidir.
Bu içerik Bilgato editörlerinden Avukat Deniz Aslan tarafından özenle hazırlanmıştır.
Bilimsel ve güvenilir kaynaklardan yararlanılmıştır.
Bizi sosyal medyadan takip etmeyi unutmayın!
Tiktok: Bilgatotiktokta
Instagram: Bilgatocom
Facebook: Bilgato
Twitter (X): BilgatoX
Youtube: Bilgato
Yorum Yap :)